Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi bünyesinde faaliyet gösteren İnsan Hakları Merkezi (İHM), 1978 yılında kurulmuştur. İHM ilk etkinliğini, 1979 yılında, sekiz ülkenin (Bulgaristan, Irak, İran, Romanya, SSCB, Suriye, Yugoslavya ve Yunanistan) uzmanlarının katılımıyla düzenlediği bir uluslararası bilimsel toplantı ile gerçekleştirmiş ve anılan ülkelerin üniversiteleri arasında insan hakları alanındaki işbirliğinin geliştirilmesine katkı yapmıştır. İHM daha sonra, UNESCO’nun desteğiyle, 1980 yılında “İnsan Hakları Eğitimi Sorunları ve Uluslararası Kuruluşların Rolü” başlıklı bir Kolokyum gerçekleştirmiştir.

1980 askeri darbesi sonrasında birçok öğretim üyesinin meslekten çıkarılması veya okulu terk etmek zorunda kalması nedeniyle faaliyetlerine dokuz yıl ara vermek zorunda kalan İHM, 1989 yılından itibaren yeniden çalışmaya başlamış ve o günden bu yana da ulusal ve uluslararası nitelikteki etkinliklerini aralıksız olarak sürdürmüştür. İHM’nin ikinci dönem çalışmaları, ağırlıklı olarak Türkiye’de etkisi artan insan hakları sözleşmeleri ve bunların etkisi üzerine olmuştur. Bu etkinlikler arasında 1989 yılında Avrupa Konseyi’nin kuruluşunun kırkıncı yılı nedeniyle düzenlenen Avrupa İnsan Sözleşmesi mekanizmalarını tanıtıcı konferans, yine aynı yıl düzenlenen Sözleşme’nin Türk hukukundaki değeri konulu panel ve 1990 yılında İngiltere merkezli Interrights kuruluşu ile ortaklaşa düzenlenen ‘İnsan Hakları Alanındaki Uluslararası Normların İç Hukukta Uygulanması’ başlıklı konferans hatırlatılabilir.

KONFERANS, SEMİNER VE PANELLER

2000’li yıllara geldiğimizde ise, İHM etkinlikleri farklı alanlarda yoğunlaşmaya başlamıştır. İHM, bu yıllardan başlayarak sivil toplum örgütleriyle ilişkilerini güçlendirmiş, akademi ve sivil toplum arasında bir köprü rolü oynamaya başlamıştır. Bu sayede İHM, uzun bir döneme yayılacak şekilde Türkiye’nin önde gelen insan hakları sorunlarının tartışıldığı akademik bir merkeze dönüşmüştür. Bu bağlamda, İHM özellikle ifade özgürlüğü, işkencenin önlenmesi, insan hakları ulusal kurumları, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, göçmen ve mülteci hakları gibi alanlarda ulusal ve uluslararası katılımlı toplantılara ev sahipliği yapmıştır. İHM’nin bu dönemdeki çalışmalarına işkencenin önlenmesi kapsamında Türkiye İnsan Hakları Vakfı (TİHV) ve İsviçre Merkezli İşkenceyi Önleme Derneği (Association for the Prevention of Torture/APT) ile birlikte sırasıyla 2009, 2010,2011 ve 2012 yıllarında düzenlenen ulusal önleme mekanizması üzerine toplantılar ve eğitim çalışması, Heinrich Böll Stiftung Derneği ile 2005 yılında ortaklaşa düzenlenen ‘İnsan Hakları Ulusal Kurumları: Dünya ve Türkiye’ başlıklı uluslararası konferans, 2007 yılında İnsan Hakları Ortak Platformu (İHOP) ile birlikte organize edilen ‘İfade Özgürlüğü: İlkeler ve Türkiye’ isimli uluslararası konferans örnek verilebilir. Yine bu dönemde uluslararası ceza hukuku da İHM’nin çalışma alanlarından biri olmuştur. Uluslararası Ceza Mahkemesi Koalisyonu ile ortaklaşa 2007 ve 2008 yıllarında ‘Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Türkiye’ ile ‘Uluslararası Ceza Mahkemesi: Dünü, Bugünü ve Yarını’ isimli toplantılar ve ‘Nürnberg’den Lahey’e: Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne Giden Yol’ başlıklı bir sergi düzenlenmiştir. İzleyen yıl ise İHM Ankara Barosu, Diyarbakır Barosu, Çağdaş Hukukçular Derneği ile Demokrasi ve Dünya İnsan Hakları için Avrupalı Hukukçular Derneği (European Lawyers for Democracy and World Human Rights) ile birlikte ‘Yeni Avrupa’da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: Başarı mı? Hayal Kırıklığı mı?’ başlıklı uluslararası bir toplantı düzenlemiştir. İHM ayrıca 2009 yılında 2. Türkiye-Avrupa Demokrasi Forumu’na ev sahipliği yapmış; 2011 yılında ise Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı Medya Özgürlüğü Temsilcisi’ni misafir ederek ‘Medya, Yeni Teknolojiler ve İfade Özgürlüğü’ isimli bir panel organize etmiştir. Aynı yıl ayrıca Dr. Handan Çağlayan’ın yürüttüğü ‘Toplumsal Cinsiyet ve İnsan Hakları’ semineri çerçevesinde, Prof. Dr. Yakın Ertürk’ün katılımıyla insan hakları paradigması ve kadın haklarının hukuki ve politik çerçevesi bağlamında bir toplantı organize edilmiştir.

2011 ve 2012 yıllarında İHM, Kaos GL tarafından her yıl düzenli olarak gerçekleştirilen Homofobi Karşıtı Buluşma çerçevesinde iki foruma ev sahipliği yapmış; 2012 yılında ise IF Ankara Uluslararası Film Festivali kapsamında Cebeci kampüsünde film gösterimleri gerçekleştirilmesine katkıda bulunmuştur. 2013 yılında İHM T.C. Cemaat Vakıfları ile birlikte ‘Gayrimüslim Cemaatler ve Cemaat Vakıflarının Hukuki Statüsü ve Tüzel Kişilik Sorunu’ başlıklı konferansı düzenlemiştir. Bir sonraki sene evrensel periyodik izlemenin sivil toplum ve akademinin katkılarıyla hazırlanmasına olanak sağlamak amacıyla Koç Üniversitesi ile birlikte bir toplantı düzenlemiştir. Aynı sene İHM, Kaos GL’nin katkısıyla, Türkiye’de sansüre uğrayan Nymphomaniac adlı filmin gösterimini organize etmiş ve gösterimin ardından filmin ifade özgürlüğü çerçevesinde sinema yazarı Cüneyt Cebenoyan’ın katılımıyla tartışıldığı bir panel düzenlemiştir. 2014 yılında ise Uluslararası Af Örgütü’nün katkılarıyla ‘Yargıyı Yargılamak: Cezasızlık ve Siyasi Davalar’ başlıklı bir panel ile İHOP’un katkılarıyla ‘Yeni İnsan Hakları Paradigması: Yasaklanan Farklılıklar’ başlıklı bir konferans düzenlemiştir. 2014 yılında son olarak 10 Aralık İnsan Hakları Günü vesilesiyle ‘Türkiye’nin İnsan Hakları Yükümlülükleri BM Mekanizmaları’ başlıklı bir toplantı gerçekleştirilmiştir.

YAYINLAR

İHM, anılan dönemde çok sayıda yayına da aracılık etmiştir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi üzerine olan toplantıda sunulan tebliğler, 50. Yılında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: Başarı mı? Hayal Kırıklığı mı? adı altında Ankara Barosu tarafından, ifade özgürlüğü konferansında sunulanlar ise İfade Özgürlüğü: İlkeler ve Türkiye ismiyle İletişim Yayınları tarafından kitaplaştırılmıştır. İHOP ile birlikte organize edilen Hakikat ve İnsan Hakları seminerinde sunulan çalışmalar da Dipnot Yayınları’ndan aynı isimle kitap olarak basılmıştır. İHM, yine bu site üzerinden erişilebilecek İnsan Hakları Merkezi Dergisi adı altında on üç sayılı süreli bir yayın çıkarmış; 2006 yılından itibaren de bünyesinde yapılan çalışmaları Çalışma Metinleri adı altında internet ortamında paylaşıma açmıştır. Çalışma Metinleri ve diğer yayınlar, güncellenerek yayımlanmaya devam etmektedir.

ÖĞRENCİ ETKİNLİKLERİ

Son dönemde gerçekleştirilen etkinlikler arasında lisans ve lisansüstü öğrencilerinin katkı koyduğu film gösterimleri, söyleşiler ve konferansları da eklemek gerekmektedir. İHM ilk kez 2015 yılında Raoul Wallenberg İnsan Hakları ve İnsancıl Hukuk Enstitüsü’nün katkıları ve İHOP’un desteği ile Arkadaş Zekai Özger anısına iki gün süren bir insan hakları öğrenci kongresine ev sahipliği yapmıştır. Düzenlenen etkinliklerin çoğunda İHM, Uluslararası Af Örgütü, Kaos GL Derneği gibi alanın önde gelen sivil toplum örgütleri ile işbirliğine gitmiştir.

EĞİTİM VE ARAŞTIRMA FAALİYETLERİ

İHM ulusal ve uluslararası bilimsel etkinliklerin yanında eğitim ve araştırma faaliyetlerine de devam etmektedir. Bu eğitimlerde de Türkiye’de insan haklarına ilişkin kuramsal bilgi üretimi ile savunuculuk arasında bir bağ kurulmasına katkı sunulması amaçlanmıştır. Bu katkının en önemli ve uzun soluklu ürünlerinden biri, ilki 2007 yılında düzenlenen İnsan Hakları Yaz Okulu’dur. İHOP ile birlikte gerçekleştirilen okul kapsamında insan hakları savunucuları ile alana ilgi duyan lisans ve lisansüstü öğrencilerine insan haklarının felsefi temellerinden savunuculuk taktiklerine uzanan geniş bir yelpazede dersler verilmektedir. 2010 yılından itibaren tematik başlıklarla devam ettirilmesine karar verilen yaz okulunun 5.si 2015 yazında ‘Protesto Hakkı’ başlığıyla yapılacaktır.

İHM’nin alana dair sivil toplum ve farklı disiplinlerden katkılara açık bu yaklaşımı, insan hakları alanında çalışan Ankara Üniversitesi akademisyenleri arasında da daha güçlü bir iletişimin kurulmasına olanak tanımıştır. Bu iletişimin ve İHM’nin insan hakları alanındaki eğitime katkı hedefinin bir sonucu olarak, 2010 yılında Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’ne bağlı İnsan Hakları Anabilim Dalı kurulmuştur. Bu anabilim dalı tarafından halen yürütülmekte olan disiplinlerarası İnsan Hakları Yüksek Lisans Programı’nın Türkiye’de insan hakları alanındaki akademik çalışmalara katkı sağlaması ve uzman açığına cevap vermesi umulmaktadır. Yüksek lisans programı; hukuk, siyaset bilimi, uluslararası ilişkiler, iletişim başta olmak üzere çok çeşitli alanlarda akademik çalışmalar yürüten ve farklı fakültelere mensup akademik kadrosuyla disiplinlerarası zengin bir ders programı sunmaktadır. Bu çeşitlilik yüksek lisans öğrencileri bakımından da sağlanmaya çalışılmaktadır. Bu anlayışla 5. senesini dolduran yüksek lisans programında kamu görevlilerinden sivil toplum çalışanlarına, avukatlardan çevirmenlere değişik alanlardan gelen öğrenciler birlikte ders almaktadır. İlerleyen senelerde bu çeşitliliğin yüksek lisans programı bünyesinde üretilen akademik çalışmalara da yansıması ile farklı alanlardan beslenen özgün çalışmaların ortaya çıkması beklenmektedir.

Yüksek lisans programındaki derslerin ve öğrencilerin çeşitliliğinin üretime dönüşebilmesi için bu çeşitliliğe yanıt verecek bir kütüphane ihtiyacı doğmuştur. Bugün, işkence sonucu öldürülen Birtan Altınbaş’ın anısına İHM’ye 2012 yılında yapılan bağışla açılan kitaplık ve 2014 yılında Raoul Wallenberg İnsan Hakları ve İnsancıl Hukuk Enstitüsü’nün yaptığı bağışla alınan kitaplarla, Siyasal Bilgiler Fakültesi Kütüphanesi Türkiye’de insan hakları alanındaki en zengin kütüphanelerden biri haline gelmiştir.

Back to Top